SỰ HY SINH THẦM LẶNG

Tôi bắt đầu viết những bài đầu tiên trong cuốn tự truyện “60 năm cuộc đời” từ 8 năm trước, với ý định ban đầu là: “Kịp viết lại những câu chuyện về gia đình tôi trong quãng thời gian thơ ấu, chủ yếu vào giai đoạn gia đình tôi ở thời kỳ khó khăn nhất của cuộc đời. Và quan trọng hơn, tôi muốn bố mẹ tôi có thể đọc được chúng trước khi các cụ về già!”.

Ngay khi bắt đầu có ý tưởng về cuốn sách, tôi đã có trong đầu mình với rất nhiều nhiều những câu chuyện, như còn vẹn nguyên trong tâm trí, nó phong phú tới mức tôi chỉ cần ngồi xuống và viết ra, giống như tôi đang sống lại những ngày tháng ấy vậy. Tuy vậy, có một sự thực là trong tất cả những câu chuyện ấy, tôi lại có rất ít những câu chuyện về Mẹ, trong khi những câu chuyện có liên quan trực tiếp tới Bố tôi thì lại nhiều không kể hết!

Nói về Mẹ, không phải tôi không nhớ, hay không có những kỷ niệm về Mẹ, nhưng tôi rất khó để có thể viết nó ra thành một câu chuyện có nội dung và mạch truyện liền lạc. Mẹ tôi xuất hiện trong các câu chuyện tựa như một “vai phụ”, quan trọng nhưng thầm lặng. Tôi không thể đặt nổi tên cho một câu chuyện nào đó mà mẹ tôi là nhân vật chính. Tôi cũng thường tự dằn vặt về điều đó, tự hỏi tại sao?! Nhưng mọi việc có lẽ đã quá muộn, chỉ cho tới khi sau khi mẹ mất, suốt gần 1 năm vừa qua sống lại với những ký ức về Mẹ, xâu chuỗi lại các sự kiện, tôi mới nhận ra: “Mẹ mới là nhân vật chính, là người hùng thầm lặng của gia đình tôi!”.

Mẹ tôi, theo cách nhìn nhận của những người xung quanh, thì bà không có gì nổi bật cả! Mẹ tôi không thuộc tuýp phụ nữ nhanh nhẹn tháo vát, cũng không phải là đảm đang chỉnh chu trong mọi việc. Thậm chí bà bị chính những người thân họ hàng đánh giá thấp nếu mà so sánh theo tiêu chuẩn của một người phụ nữ thôn quê truyền thống. Theo cách ấy, mọi người thường dùng một từ để nói về mẹ tôi, đó là “chậm”.

Đúng! Nếu mà cứ so sánh theo những tiêu chuẩn bề ngoài, theo cách mà một người phụ nữ nông thôn cần phải có thì có thể mẹ tôi chậm thật! Tôi đã sống với mẹ trọn vẹn 18 năm đầu đời, sống với cái chậm của mẹ, có lẽ tôi là đứa ở gần mẹ lâu nhất, cũng hiểu hết được những ngọn ngành, ngóc ngách của tất cả những sự việc diễn ra quanh Mẹ và cả gia đình. Khi ấy, tôi chỉ biết quan sát như một người chép sử, không có bất cứ đánh giá chủ quan nào, chỉ đơn giản là chép lại, ghi lại những gì đang diễn ra vào trong ký ức của mình. Và nay khi mẹ đã rời xa tôi, tôi mới lật lại những trang sử ấy để một lần “nói cho cuộc đời” này hiểu: Mẹ tôi không hề chậm như mọi người nghĩ đâu!

Với gia đình tôi, mọi người thường sẽ chỉ thấy vai trò của Bố tôi hiện lên một cách rõ ràng, và thậm chí  với người ngoài, theo một cách hiểu tiêu cực họ cho rằng Mẹ tôi như thể là một gánh nặng với bố. Họ nói theo những cách mà có thể sẽ làm mẹ tôi chạnh lòng! Trong tất cả công to việc nhỏ Bố tôi đều ghánh vác hết, chuyên tâm và trách nhiệm lo cho gia đình. Bố cũng là người rất thông minh và tháo vát, gần như ông có thể làm được mọi việc một cách chỉnh chu. So với mặt bằng dân trí ở làng quê, thì có thể nói Bố tôi cũng là thuộc số ít sáng giá. Có lẽ cũng vì thế mà mọi người thường lấy chính những ưu điểm đó của Bố tôi để mà so sánh một cách khập khiễng với những nhược điểm của Mẹ tôi!

Từ vẻ bề ngoài, mẹ tôi là người ít nói, không thường thể hiện ra quan điểm của mình. Cũng không đấu tranh hơn thua với ai bao giờ cả, tôi có cảm giác mẹ đứng hoàn toàn sau lưng bố tôi, chưa từng ra mặt trong bất cứ việc gì. Thế nhưng, chỉ tới bây giờ tôi mới thực sự hiểu được Mẹ tôi đã làm được những gì, cho Bố tôi và cho cả gia đình tôi! Nếu phải nhận định lại, có lẽ tôi sẽ phải gọi Mẹ tôi là “Người hoạch định chiến lược thầm lặng”!

Thực vậy, mặc dù Bố tôi rất nhanh nhẹn và tháo vát, nhưng tôi cũng hiểu được Bố tôi có những điểm yếu là đặc thù của một người đàn ông phong kiến truyền thống! Bố là người sáng tạo, nhưng khó thoát ra được khuôn khổ của nhận thức lối mòn theo cách truyền thống. Bố cũng không giỏi trong việc quản lý tài chính và các mối quan hệ xã hội. Bố tôi sống rất thẳng thắn, chân thành và có phần chủ quan trong các mối quan hệ xã hội, mà từ đó cũng là nguyên nhân dẫn tới những vấp ngã lớn trong cuộc đời ông. Trong những quyết định lớn của cuộc đời và các giai đoạn khó khăn, Mẹ tôi mới chính là người đã bổ khuyết vào những điểm yếu ấy cho Bố.

Đầu những năm 90, khi ấy gia đình tôi quyết định chuyển từ căn nhà cũ gần nhà Ông nội để ra một mảnh đất mới vì rất nhiều lý do. Lúc ấy, Bố tôi vẫn còn nặng tư tưởng của các cụ ngày xưa là “không thích ra gần mặt đường”. Ông đã định mua lại một căn nhà của một ông ở khu xóm dưới, ở sâu bên trong làng, đi qua cả 1 cái nghĩa địa nhỏ. Mặc dù căn nhà ấy rất to và khang trang, nhưng khi ấy Mẹ tôi thì lại phản đối. Bằng một cách nào đó, tôi thấy tư duy của Mẹ tôi đã đi trước thời đại rất xa so với thời đó. Mẹ lại muốn chuyển ra gần mặt đường thay vì đi sâu vào trong làng. Thậm chí mẹ còn muốn mua những mảnh đất mà nếu ngày đó Bố tôi nghe theo, có lẽ giờ nó đã là đất vàng. Nhưng rồi Bố Mẹ đã quyết định theo một giải pháp ở giữa, đó là mua một cái ao gần đường, không cách xa ngôi nhà cũ và ở gần Ông Bà Nội. Số tiền để cải tạo cái ao đó có lẽ còn gấp mấy lần số tiền để mua được những mảnh đất thổ cư đã có. Nhưng ít nhất, nó cân bằng được giữa cái tư tưởng truyền thống và tư tưởng mới mà Mẹ tôi đề xuất. Tư tưởng này của Mẹ tôi cũng vì thế mà đã giúp cho ít nhất là 2 dì của tôi đều có được sự lựa chọn khi mua một mảnh đất mới phù hợp, và sau này đều là những quyết định rất đúng đắn! Qua đó mới thấy, có lẽ Mẹ tôi có những tư tưởng tiến bộ mà có lẽ vì không hợp thời đại nên đã không được ghi nhận một cách xứng đáng.

Giai đoạn Bố tôi gặp nạn, gia đình biến cố và lao dốc tới tưởng như không còn trụ vững được. Ở giai đoạn đầu, Bố tôi tưởng như đã mất hết lý trí, nhưng rồi ông cũng lấy lại được sự kiểm soát. Và tôi thấy, giai đoạn này nếu thiếu sự kiên trì và ủng hộ của Mẹ, có lẽ Bố tôi sẽ khó lòng vượt qua được. Mẹ tôi chính là người đã kiểm soát việc quản lý phù hợp toàn bộ số tiền ít ỏi, mà nếu để Bố tôi tự quản lý có lẽ nó sẽ không thể để lại được đồng nào cả. Cách mẹ tích cóp, dành dụm, chia khoản mà từ đó đã tạo ra được những khoản ra tấm ra món để chi tiêu cho các sự kiện quan trọng của gia đình. Theo cách mà tới bây giờ, Bố tôi vẫn phải đồng ý là: “Nếu không có bà ấy, thì tao làm tới đâu hết tới đó, không thể tích luỹ được gì cả!”. Và điều quan trọng hơn cả, trong giai đoạn này tôi tuyệt nhiên không thấy sự oán trách của Mẹ. Mẹ vẫn cứ lặng lẽ như chưa có chuyện gì xảy ra, âm thầm bên cạnh trợ giúp bố trong mọi việc dù lớn hay bé.

Với việc hoạch định tương lai cho con cái, mặc dù Bố tôi cũng thường có kế hoạch và lo toan cho từng đứa. Nhưng có lẽ vì ông vẫn bị ảnh hưởng bởi tư tưởng cũ, nên ông thường sẽ chỉ tính toán để làm sao con cái có thể có một công việc có thu nhập, rồi từ đó làm thêm việc này hay việc kia. Nói đơn giản, mục tiêu của ông là ít nhất con cái có một cái nghề để tự lo được cho bản thân. Thiết nghĩ như vậy cũng đã là rất tiến bộ so với những người khác ở quê. Tuy vậy, trong cách ông hoạch định sẽ thấy thiếu vắng đi sự có mặt của những giấc mơ, và tầm nhìn hay hoài bão. Hẳn là vì Bố là một người thực tế, ông cũng không muốn sống quá mơ mộng, hoặc là vì ông đánh giá rằng là con em nhà quê thì khó lòng mà có sức cạnh tranh được với đời, nên cứ ăn chắc mặc bền đã là tốt! Mẹ tôi thì không ra mặt để mà nói là hoạch định hay không. Nhưng mẹ tôi thường nói với tôi rằng: “Con phải cố gắng học mà thoát được cái đất này, bố mẹ chả có gì cho các con, chỉ cho được con chữ thôi!”. Tư tưởng “thoát đất này” là có hình ảnh của một ước mơ và tầm nhìn hơn chỉ là việc rũ bỏ, thoát khỏi một nơi nghèo khó! Bởi sống ở quê, bao đời thanh niên không nghĩ được gì nhiều ngoài có sức khoẻ, lớn lên, lập gia đình, chia đất rồi lại cứ thế lặp lại đời này qua đời khác! Nếu có ra ngoài, thì là đi làm ăn xa để gửi tiền về, đơn giản chỉ là vậy. Nhưng Mẹ tôi thì có tư tưởng “lập nghiệp nơi miền đất mới, đừng sống luẩn quẩn mãi”! Mẹ tôi có lẽ cũng là người duy nhất có quan tới tới đam mê của con cái, ít nhất là với tôi! Ngày tôi con nhỏ, thấy tôi mê mẩn với cây đàn Organ của nhà bác, thường xin sang ngoại chơi để được “sờ” cái đàn. Mẹ có lần vừa thái cây chuối cho lợn, vừa hỏi tôi với ánh mắt đượm buồn: “Con thích chơi đàn lắm à? Cái đàn đấy có đắt không? Để mẹ cố gắng tích cóp khi nào có mẹ hỏi cho nhé!…”. Cái đàn đó tôi đã mãi chưa từng có được, nhưng qua đấy tôi biết rằng Mẹ tôi đã luôn đau đáu và quan sát con cái. Có điều nó quá sức của Bố Mẹ mà thôi!

Sau này, giai đoạn tôi học cấp 3, tôi đã quyết tâm đi theo con đường Công Nghệ Thông Tin, khi ấy Bố tôi cũng đã từng lo lắng tôi sẽ không thể nào chạy theo kịp các bạn thành phố nên cũng đã từng khuyên nên chọn một nghề nó “phù hợp” hơn. Nhưng may thay tôi đã kiên trì để theo đuổi đam mê của mình. Ngày đó, ban đầu tôi quyết định sẽ theo học Aptech và quyết định không học Đại học. Nhưng tới ngày nộp hồ sơ, tôi cũng về báo với Mẹ về chi phí học, một lần nữa mắt Mẹ lại đượm buồn mà nói rằng: “Nếu con học Đại học, thì Bố Mẹ có thể cố gắng vay mượn gửi theo tháng được. Chứ con học cái này, đóng một lần như thế mẹ không thể nào xoay sở được!”. Đó cũng là một ngã rẽ quan trọng trong cuộc đời tôi, sau đó tôi đã quay lại con đường thi Đại học, vòng vèo qua thêm mấy ngã rẽ… nhưng cũng may thay tới bây giờ tôi cũng đã có thể tạm có những kết quả ban đầu cho con đường mà tôi đã theo đuổi. Và trong suốt những tháng ngày đó, Mẹ vẫn luôn thường động viên tôi vượt qua bao lần vấp ngã!

Về chữ Hiếu, với quan sát của tôi thì Mẹ tôi đã làm trọn vẹn được điều này. Mặc dù Mẹ bị thiếu thốn phần nào tình cảm của gia đình từ khi còn bé, nhưng tôi luôn thấy trọn vẹn sự quan tâm và hiếu đạo của Mẹ dành cho Ông và Bà Ngoại qua những cử chỉ và hành động rất nhỏ. Với Ông Bà Nội cũng vậy, tôi đã quan sát được cách mà Mẹ thực hiện chữ Hiếu được vuông tròn. Mặc dù không có mâm cao, cỗ đầy, của cải vật chất, nhưng cách Mẹ thể hiện làm tôi cảm nhận được điều đó. Đặc biệt trong các giai đoạn trước và sau khi Ông Bà ngoại, rồi giai đoạn Ông Nội tôi trở nặng rồi mất, tôi lại càng nhìn thấy rõ được điều đó. Mẹ tuy không làm được những việc to tát, nhưng cách mẹ thể hiện sự quan tâm với các Ông, Bà Nội và Ngoại qua những cử chỉ rất nhỏ thì với tôi điều đó đã đủ thể hiện cái tâm hiếu đạo mẹ đã trọn vẹn thế nào.

Mẹ tôi là vậy đấy, cứ lặng lẽ, mặc ai nói ra nói vào! Mẹ vượt qua sóng gió một cách bình lặng, âm thầm nhưng không hề tẻ nhạt! Có lẽ mẹ có một thế giới nội tâm riêng, rất phong phú và có thể có những hoài bão! Tôi nhớ ngày còn nhỏ, có lần nghe mẹ ngâm nga một câu hát quan họ “Ngồi tựa mạn thuyền” trong lúc đang thái rau cho lợn. Ôi Mẹ ơi, hình ảnh đó chính là Mẹ! Dù khó khăn nào thì Mẹ vẫn cứ bình thản vượt qua, lặng lẽ và mặc ai!

Mẹ ơi! Mẹ đã có một cuộc đời rất phong phú, nhiều trải nghiệm và nó rất đáng để mẹ đến với cuộc đời này! 20-10 năm nay con không còn được gửi lời chúc tới mẹ nữa rồi! Con cầu mong mẹ sẽ thật an lạc ở nơi Đất Phật, và mẹ không cần phải lo lắng về bất cứ điều gì nữa! Mẹ hãy tự hào vì mẹ đã sống được một cuộc đời rất đáng sống mẹ nhé!

Yêu mẹ của con!