[Bí mật số 3] Bộ não học cách nghe một ngôn ngữ như thế nào?

Bạn chắc chắn đã trải qua một vài phương pháp luyện nghe Tiếng Anh, hay một ngoại ngữ bất kỳ. Các phương pháp này thì tam sao thất bản đủ cả. Từ việc nghe bản tin thời sự, nghe qua bài hát, rồi xem phim, rồi nghe chương trình này hay chương trình kia. Tuy nhiên, không phải ai cứ nghe mà sẽ tiến bộ được ngay, tệ hại hơn là có nhiều người rơi vào tình trạng chán chường và cho rằng mình “không đủ thông minh” rồi bỏ cuộc .

Trước đây, tôi cũng từng nhận được nhiều lời khuyên là cứ xem thật nhiều, nghe thật nhiều là sẽ tiến bộ. Họ giới thiệu hoặc chia sẻ cả trăm bài nghe, hàng trăm video với lời nhắn: “Cứ nghe xong bộ này là bạn sẽ có thể nghe Tiếng Anh như người bản ngữ!”. Nhưng sau thời gian dài “tắm Tiếng Anh” một cách tự do, tôi nhận thấy rằng sự tiến bộ là rất nhỏ, bởi vì thật ra khi nghe bạn chưa bao giờ từng hiểu được họ đang nói cái gì, thì trừ khi là bạn phải đủ kiên trì để tắm trong liên tiếp vài tháng, thậm chí vài năm thì mới bắt đầu có hiệu quả. Số còn lại thường bỏ cuộc khi chưa kịp nhìn thấy hiệu quả đến với mình. Vì thế, một phương pháp luyện nghe phù hợp là rất cần thiết, chứ không phải cứ nghe và nghe là sẽ tiến bộ được. Trong “bí mật” này, tôi muốn các bạn hiểu được về cơ chế mà bộ não của chúng ta “tập nghe” như thế nào khi làm việc với một ngôn ngữ mới bất kỳ.

Tiếng nói, trước hết nó phải là một dạng âm thanh

Đây là một điều mà chúng ta cần phải xác nhận trước nhất, bởi dù cho có là Tiếng Việt, Tiếng Anh, Tiếng Pháp hay bất cứ thứ tiếng nào khác thì đầu tiên nó phải là một dạng âm thanh cái đã. Điểm khác biệt là các âm thanh này không đơn giản là những thứ âm thanh vô nghĩa, mà nó có cấu trúc được sử dụng để thực hiện nhiệm vụ giao tiếp bằng âm thanh giữa con người với con người. Vậy làm sao con người có thể học để hiểu được những âm thanh có cấu trúc này? Nếu hiểu được điều này thì chắc chắn chúng ta sẽ tìm ra quy luật để từ đó có thể có cách luyện nghe một cách hiệu quả.

Qua thời gian dài luyện tập nghe Tiếng Anh với rất nhiều cách thức khác nhau, nhưng chỉ sau khi có cô con gái đầu lòng, và trong quá trình nuôi dạy con đã cho tôi nhìn thấu được cái cách mà bộ não của con người học được cách nghe một ngôn ngữ, mà ngôn ngữ mẹ đẻ chỉ là một trong những ngôn ngữ ấy. Nếu mà cứ theo cái cách này, thì tôi nghĩ một người hoàn toàn có thể nghe được bất cứ thứ ngôn ngữ có cấu trúc nào khác, kể cả là tiếng của các loài động vật. Vậy quá trình ấy diễn ra như thế nào?

Quá trình não bộ luyện tập để hiểu một ngôn ngữ mới

Bạn có bao giờ để ý tới cách một đứa trẻ học nghe và hiểu ngôn ngữ đầu đời hay không? Thật ra, ngay từ khi trong bụng mẹ bé đã bắt đầu nghe những âm thanh đầu tiên từ thế giới xung quanh. Trong những âm thanh này có đủ các loại âm, từ tạp âm, âm nhạc, tới giọng nói xung quanh. Thế nhưng thật ra lúc này bé chưa hiểu bất cứ điều gì cả, trong não bộ của bé tất cả chỉ được định nghĩa đó là “âm thanh”.

Ở giai đoạn này, não bộ gần như chỉ học duy nhất một việc đó là nhận dạng và phân biệt được các cấu trúc âm thanh khác nhau. Các cấu trúc này về sau sẽ được tôi gọi với cái tên là “mẫu âm thanh”. Bạn hãy tưởng tượng khi bạn nựng bé những tiếng như: “con ơi, con à”, hay bạn có gọi tên con thì thật ra trong não bé chỉ hiểu đó là một mẫu âm thanh khác với các mẫu khác mà thôi! Quá trình nhận dạng và phân biệt này phải diễn ra đủ lâu để tới thời điểm mà não bộ có thể gần như nhận dạng được sự khác biệt giữa các mẫu về mặt cấu trúc, ngữ điệu, và cả đặc điểm tần số âm thanh. Nhưng bé vẫn chưa thể biết là bạn đang nói gì với bé đâu. Cả quá trình này chúng ta còn được biết đến với cái tên: “Tắm ngôn ngữ”.

Qua thời gian, có thể là một vài tháng trôi qua. Lúc ấy tổng thể não bộ bắt đầu phát triển hơn và các vùng khác trong não bắt đầu hoạt động để nhận biết và hiểu về môi trường xung quanh. Với sự trợ giúp của rất nhiều các giác quan như thị giác, tiếp xúc da, ngôn ngữ cơ thể… bé dần hiểu được ý nghĩa của một số việc như biết phân biệt bố, mẹ, biết “hóng” khi bố mẹ nựng. Còn với vùng âm thanh thì đã có một điều kì diệu xảy ra! Những mẫu âm thanh vô nghĩa trước đây bắt đầu được gắn với những ý nghĩa sơ khai. Ví dụ khi bạn nựng bé, âm thanh này đồng nghĩa với việc đó là một sự yêu thương. Khi bạn gọi tên bé nhiều lần, bé bắt đầu hiểu đó là âm thanh để gây sự chú ý của bé… Quá trình đó tôi gọi nó là: “quá trình liên kết ngữ nghĩa cho các mẫu âm thanh”.

Quá trình liên kết ngữ nghĩa cho các mẫu âm thanh diễn ra một cách rất tự nhiên xảy ra ở vùng xử lý âm thanh của não bộ. Nó diễn ra tự nhiên tới mức mà gần như chúng ta không thể nhận diện ra sự tồn tại của nó. Nó cũng giải thích cho việc một đứa trẻ dù được có được sinh ra ở bất cứ nơi nào trên quả đất này, thì đều có khả năng sử dụng thành thạo ngôn ngữ ở nơi chúng sinh ra. Và bạn biết không, có một trường hợp vô cùng đặc biệt đó là “Cậu bé rừng xanh – Tarzan”, lớn lên cùng bầy khỉ, và theo nguyên tắc như đã nêu ở trên, Tarzan có khả năng nói chuyện với cả loài khỉ.

Nói như vậy, tức là nếu bạn cứ “tắm ngôn ngữ” thì bạn sẽ có thể tự nhiên mà nghe và sử dụng được ngôn ngữ mà bạn tắm?! Trên lý thuyết thì sẽ là như vậy, nhưng thực tế thì không phải lúc nào cũng đúng. Bởi một điều quá trình này chỉ có thể xảy ra một cách tự nhiên với một đứa trẻ nhỏ khi chúng có nhiều tháng, nhiều năm được học một cách vô cùng tự nhiên từ bố mẹ và những người xung quanh. Còn với một người đã hấp thụ một ngôn ngữ đầu đời là Tiếng Mẹ Đẻ rồi, thì khi thực hiện tắm ngôn ngữ, họ sẽ có xu hướng bị cuốn về thứ ngôn ngữ đầu đời kia. Hơn nữa, họ cũng không có nhiều thời gian để mà chờ đợi sự tự nhiên đến với họ. Họ càng không có môi trường tự nhiên như cách mà một đưa trẻ hàng ngày hàng giờ được “hấp thụ” từ bố mẹ chúng. Và theo cách đó, nếu bạn chỉ có nghe mà không biết phương pháp thì cũng chỉ gọi là cưỡi ngựa xem hoa mà thôi. Gần như không có tác dụng là mấy với cách thức này, mặc dù bạn có bỏ ra bao nhiêu thời gian đi nữa. Vậy một lần nữa chúng ta sẽ lại đặt câu hỏi: “Vậy với chúng ta, làm sao để có thể nghe hiệu quả mà không gặp các vấn đề như tôi đã nêu ở trên?”

Rất may là thật ra cách mà chúng ta nghe và tắm ngôn ngữ cũng không khác gì nhiều so với một đứa trẻ, và nó cũng có đầy đủ các quy trình bao gồm:

          – Nhận diện và phân biệt mẫu âm thanh.

          – Tạo liên kết về mặt ngữ nghĩa cho các mẫu âm thanh.

          – Gắn kết ngữ nghĩa với vùng tư duy gốc bằng việc luyện tập nhiều lần, và thường xuyên.

Cũng phải lưu ý rằng, hai quá trình này cũng cần được “giả lập” như cách mà một đứa trẻ tập nghe thứ ngôn ngữ đầu đời. Đó là không bao giờ được cho hai quá trình này diễn ra đồng thời tại một thời điểm. Bởi vì nếu hai quá trình này diễn ra cùng một lúc, thì não bộ của bạn sẽ gần như rơi vào trạng thái không biết phải làm gì, bởi vì nó chưa kịp phân biệt được các mẫu âm thanh, và nó lại càng không thể gắn liên kết ngữ nghĩa cho bất kì mẫu âm thanh nào. Vậy nên, khi luyện tập nghe hay tắm ngôn ngữ chúng ta sẽ phải tuân theo các quy tắc như dưới đây:

1. Không được xem các video hay phim có phụ đề Tiếng Anh hoặc Tiếng Việt hiển thị cùng với bài luyện tập nghe. Bởi như đã nói, hai quá trình này xảy ra cùng một lúc thì hiệu quả gần như là không có.

2. Giai đoạn đầu của quá trình luyện nghe đơn giản là cho não bộ học cách nhận dạng và phân biệt các mẫu âm thanh mà thôi. Việc của bạn là nghe và phân biệt các mẫu âm thanh. Bạn không cần phải hiểu nó có ý nghĩa gì cả.

3. Tất cả các bài tập nghe cần có phần nội dung dưới dạng phụ đề độc lập, hoặc các nội dung dạng chữ để giúp chúng ta có thể thực hiện việc gắn ngữ nghĩa cho các “mẫu âm thanh” trong bài nghe. Trong suốt quá trình nghe, có rất nhiều các mẫu âm thanh chúng ta không thể nhận dạng dược chính xác đó là từ hay cụm từ gì, nhưng sau khi sử dụng phần nội dung đối chiếu chúng ta có thể nhận biết được mẫu âm thanh đó từ những lần nghe sau.

4. Dịch phần nội dung để hiểu ý nghĩa của bài luyện nghe, sau đó thực hiện gắn liên kết về mặt ngữ nghĩa với vùng “tư duy gốc” như tôi đã nêu ở phần: “Bản chất của mọi ngôn ngữ”. Lưu ý rằng chúng ta không dịch về Tiếng Việt và nhớ đoạn nội dung Tiếng Việt đó trong não bộ, mà chúng ta phải tập cách nhớ trực tiếp ý nghĩa của đoạn âm thanh đó trong vùng tư duy gốc.

Từ những phân tích ở trên, bây giờ có thể bạn đã phần nào hiểu được nguyên nhân tại sao mà bạn đã dành rất nhiều thời gian để luyện nghe nhưng khả năng nghe hiểu Tiếng Anh của bạn vẫn gần như không tiến bộ. Tôi tin tưởng rằng, ngay khi biết được nguồn gốc sâu xa về cách thức bộ não hoạt động bạn sẽ có thể ngay lập tức có được những tiến bộ rõ nét trong quá trình luyện nghe Tiếng Anh tới đây của bạn. Về chi tiết cách thức luyện nghe Tiếng Anh hiệu quả, cũng như các học liệu cần thiết cho quá trình nghe, tôi sẽ trình bày chi tiết và cụ thể về các cách giúp bạn đạt được hiệu quả học tập cao nhất ở phần sau của cuốn sách này.